شعر
نویسنده : مهدي زيركي
كلمات كليدي : شعر، سحر حلال، بیت، قصیده، مثنوی، رباعی، غزل، دو بیتی، قطعه، ترجیح بند، مستزاد، مسمط
شعر در لغت به معنای «علم، دانش، فقه، فهم، درك، ادراك، وقوف و دانایی» است. در اصطلاح ادبی یكی از اقسام دو گانه كلام (نظم و نثر) است كه برای آن تعاریف متعدد و نزدیك به هم ارائه شده است.
خواجه نصیرالدین در معیار الاشعار گوید:
«شعر كلامی مخیل [= دارای عنصر خیال] و مؤلف [= تالیف شده] از اقوال موزون متساوی و مقفّی [= دارای قافیه] است كه وزن از موجبات اقتضای تخیل و از فصول ذاتی آن است»
بوعلی سینا نیز شعر را سخنی خیالانگیز دانسته است. برخی دیگر شعر را گره خوردگی عاطفه و خیال دانستهاند كه در زبانی آهنگین شكل گرفته است.
علمای منطق و حكمای اسلامی از شعر «سخن موزون و مخیل و با قصد و معنی» اراده كردهاند و گفتهاند:
«سخن غیر مخیل اگر چه موزون باشد، شعر نیست و نظم است و سخن مخیل اگر چه موزون نباشد شعر است و نثر نیست»
بر همین منوال برخی شعرای غربی میگویند:
«شعر احساس و هیجانِ زائیده طبع است اما نظم را میتوان به وسیله فن و هنر كسب كرد»
از آنجا كه شعر حالتی الهام آمیز و وهم انگیز ایجاد میكند و گاه تأثیری جادویی در مخاطب دارد لذا آن «سحر حلال» شمردهاند.
اگر چه برخی میگویند برای اولین بار حضرت آدم بود كه در رثای هابیل، شعر سرود اما بیشتر محققین در باب شعر پارسی، سخن صاحب «تاریخ سیستان» را پذیرفتهاند كه گفته است هنگامی كه یعقوب لیث صفاری، زنبیل و عمار خارجی را بكشت و بر سیستان و كرمان و فارس تسلط یافت، محمدبن وصیف سگزی، دبیر رسائل وی، در مدح او شعری سرود:
ای امیری كه امیران جهان خاصه و عام
بنده و چاكر و مولای و سگ بند و غلام
واحد شعر بیت است كه از دو مصرع تشكیل میگرد؛ این مصرعها در شماره حركتها و سكونها برابرند.
كلمات هماهنگ آخر بیتها كه حرف اصلی آخر آنها یكی است، قافیه نامیده میشوند. به حرف اصلی آخر نیز «روی» اطلاق میشود.
در صورتی كه یك كلمه عیناً در آخر همه بیتها تكرار شده باشد، آن را ردیف و كلمه پیش از آن را قافیه گویند.
انواع شعر پارسی
1) قصیده: شعری است بر یك وزن و قافیه كه هر دو مصرع بیت اول آن هم قافیه هستند.
2) مثنوی: اشعاری است طولانی دارای یك وزن كه هر بیت قافیه خاص خود را دارد.
3) رباعی: شعری است دارای چهار مصراع با یك مفهوم كه وزن آن لاحول ولا قوة الا بالله است.
4) غزل: اشعاری است بر یك وزن و قافیه كه دو مصرع بیت اول آن هم قافیهاند. فرق آن با قصیده در وحدت موضوع كل غزل است.
5) مسمط: مجموعه اشعاری است مركب از بخشهای كوچك با مصراعهای مساوی و هم وزن اما با قافیههای مختلف.
6) قطعه: مجموعه شعری است دارای یك وزن كه فقط مصراعهای دوم آن دارای قافیه است و بیتها مصرّع نیستند.
7) ترجیح بند و تركیب بند: اشعاری هستند متشكل از چند قسمت مجزی به نام «بند»، بندها از لحاظ وزن و تعداد بیت با هم برابرند اما دارای قافیه مستقل.
در ترجیح بند در پایان هر بند یك بیت واحد تكرار میشود اما در تركیب بند در پایان هر بند تك بیتهای مختلف با قافیههای متفاوت میآید.
8) مستزاد: شعری است كه پس از هر مصراع آن جملهای كوتاه و موزون بیاید كه اگر حذف شود به وزن اصلی شعر لطمهای نمیخورد.
9) دو بیتی: مانند رباعی است که دارای وزن «مفاعیلُن، مفاعیلُن، مفاعیل» میباشد.
منابع:
1- ناتل خانلری، پرویز؛ وزن شعر فارسی، تهران، توس، چ چهارم، 1361، صص 17-19.
2- مدرسی، حسین؛ فرهنگ توصیفی اصطلاحات عروض، تهران، سمت، چ اول، 1380، صص 153-150.
3- دهنوی، حسین؛ ادبیات فارسی، قم، در راه حق، چ2، 1376، صص237-247.
4- ماحوزی، مهدی؛ برگزیده نظم و نثر پارسی، تهران، اساطیر، چ5، 1372، صص294-292.