تمرکز حواس هنگام مطالعه

افزايش کارآيي مطالعه 20

نکته براي تمرکز حواس در هنگام مطالعه

«حواس پرتي، چيزي نيست جز تمايل ذاتي ذهن به درگيري و فعاليت».

به یاد داشته باشید که ايجاد تمرکز، اکتسابي است .

بيشتر افراد گمان مي کنند که تمرکز، يک امر ذاتي و تغيير آن ناممکن است؛ در حالي که تمرکز، يک امر اکتسابي است و بايد هر روز پرورش و جهت داده شود و هر کس، با هوش عادي خود، مي تواند به آن دست يابد؛ پس گفتن اين جمله که «من ذاتا آدم حواس پرتي هستم»، کاملاً غلط است و همين ذهنيت نادرست، باعث مي شود تا انسان نتواند از تمرکزي عالي برخوردار شود.

منشأ حواس پرتي

حواس پرتي يا منشأ ذهني و دروني دارد و يا منشأ بيروني و محيطي.

حواس پرتي دروني و ذهني، عبارت است از اشکالات فکري انسان و انديشه هايي که موانعي بر سر راه توجه دقيق به مطالعه و تمرکز حواس ايجاد مي کنند. اين موانع، شامل مواردي از قبيل درد، رنج، غم و غصه، نگراني، گرسنگي و تشنگي، سردي و گرمي، ترس، خشم، شادي، سردرد و… مي باشد. حواس پرتي بيروني و محيطي، به محيط پيرامون فرد و يا تحريکات غيرعادي که توسط حواس مختلف انسان ايجاد مي شود ارتباط پيدا مي کند؛ مانند نور شديد و ضعيف، صداهاي ناهنجار، روشن بودن رسانه اي صوتي و تصويري و نظاير اينها.

بيشتر حواس پرتي ها، علل دروني دارند و به طبيعت فرد، ويژگي ها، حالات روحي و رواني و عادات فردي بستگي دارند. بي شک، حواس پرتي بيروني، آسان تر از عوامل حواس پرتي دروني برطرف مي شود. از اين رو، مي توان بدون توجه به عوامل محيطي، مانند سر و صداي زياد، شلوغ بودن محيط و حتي داخل سرويس و هنگام مسافرت تمرکز حواس خود را حفظ کرد؛ اما نمي توان در حال گرسنگي و يا تشنگي شديد، نگراني و ناراحتي و فکر و انديشه، با تمرکز مطالعه کرد و يا کار ديگري را با تمرکز انجام داد.

روش هاي تقويت تمرکز حواس

تمرکز حواس در هنگام مطالعه، کليد اصلي و اساسي درک و فهم مطالب است و کليد اساسي تمرکز حواس، استفاده از روش هايي است که باعث تقويت و پرورش مهارت هاي لازم براي اين کار است. بنابراين، بدون تمرکز حواس، ممکن است درک و فهم مطلبي که فقط يک ساعت وقت لازم داشته باشد، ساعت ها وقت بگيرد؛ اما به خوبي فهميده نشود و اثر مثبتي نداشته باشد. از اين رو، کاربرد روش ها و فنوني که به خواننده کمک مي کند تا به هنگام مطالعه، فعال باشد، تمرکز حواس را تقويت و مهارت فرد را در ايجاد تمرکز هنگام مطالعه، افزايش مي دهد. اين روش ها عبارتند از:

1. طرح سؤال

طرح سؤال پيش از مطالعه دقيق، فرد را وادار مي کند تا به طور فعالانه و با تمرکز، دقت کافي، انگيزه و علاقه، به مطالعه بپردازد. طرح سؤال هنگام مطالعه، يکي از روش هايي است که خواننده را فعال و به طور عميق او را درگير مطالعه مي کند و سبب برانگيختن جديت و تلاش وي به هنگام مطالعه مي شود. فرد براي يافتن پاسخ سؤالات خود، بايستي تمرکز حواس خود را حفظ کند؛ زيرا در هنگام مطالعه، نمي توان بدون تمرکز، پاسخ سؤالات را پيدا کرد. بعد از خواندن مطلب و با طرح سؤال، توان ميزان فراگيري خود را ارزشيابي کرده، به نقاط قوت و ضعف خود پي مي بريد. طرح سؤال، سبب ايجاد نظر انتقادي نسبت به مطالب در فرد مي شود و موجب مي شود تا خواننده در مطالعات بعدي، براي از بين بردن نقاط ضعف خود، با دقت و تمرکز بيشتري مطالعه کند.

2. تندخواني

تندخواني، باعث توجه و تمرکز بيشتر و فهميدن مطالب و در نتيجه، باعث يادگيري بهتر مي شود. فکر و ذهن ما قادر است هزاران کلمه را در دقيقه از خود عبور دهد؛ ولي اگر سرعت مطالعه ما پايين باشد، ذهن، وقت اضافي مي آورد و ناچار به اين شاخه و آن شاخه مي پرد و در نتيجه، حواس پرتي ايجاد مي شود. مطالعه سريع يا تندخواني، فرصت جولان به ذهن نمي دهد و سبب برقراري تمرکز حواس هنگام مطالعه مي شود.

در زمينه تندخواني، در پرسمان شماره 47، راهنمايي هاي مفيدي را ارائه کرده ايم که مي توانيد به آن جا رجوع کنيد.

3. خواندن اجمالي

روش خواندن اجمالي، مبتني است بر يک نمونه گيري سريع از نکات اساسي و صرف نظر کردن از جزئيات. در اين روش، خواننده، مطالب را سازمان بندي مي کند و آن گاه هدف از مطالعه خود را مشخص کرده، مقدار زمان مطالعه و ميزان دشواري کتاب را تخمين مي زند و سپس از طريق سؤال کردن، کنجکاوي، علاقه، دقت و تمرکز حواس خود را افزايش مي دهد. براي اطلاع بيشتر از روش خواندن اجمالي به پرسمان شماره 46 مراجعه کنيد.

4. جديت در مطالعه

به محض نشستن پشت ميز مطالعه، خواندن را با جديت شروع کنيد؛ زيرا اگر سريع مشغول به کار مطالعه شويد، تمرکز حواس زود به دست مي آيد. اين ضرب المثل چيني را به ياد داشته باشيد که «فتح ستارگاني که هزاران فرسنگ از ما دور هستند، با برداشتن قدم اول، امکان پذير است». شک و ترديد، موجب حواس پرتي يا ايجاد تخيلات واهي مي شود. اجازه ندهيد چيزي جز مطالعه، ذهن شما را مشغول کند. تصميم بگيريد و مقدار زماني را براي مطالعه مشخص کنيد و خود را به مدت زماني خاص محدود کنيد. در اين زمان، از مطالعه دست نکشيد و به مطالعه ادامه دهيد؛ اما زمان مطالعه را طولاني نکنيد. بيهوده وسواس به خرج ندهيد و بهانه تراشي نکنيد. به خود تلقين کنيد که فرد بااراده اي هستيد و مي توانيد هر درسي را به خوبي ياد بگيريد. جدي باشيد و با علاقه و انگيزه مطالعه کنيد تا هنگام مطالعه، دچار حواس پرتي نشويد.

5. استفاده از راهنما به هنگام مطالعه

يکي از شيوه هاي برقراري تمرکز حواس، استفاده از يک راهنما، چون انگشت سبابه، مداد و… به هنگام مطالعه است؛ زيرا استفاده از يک راهنما هنگام مطالعه، باعث تمرکز حواس بهتر، عادت به روان خواندن، جلوگيري از برگشت براي دوباره خواندن و اتلاف وقت و جلوگيري از خستگي چشم و ذهن مي شود.

6. خط کشيدن زير مطالب مهم

استفاده از اين روش، يکي از شايع ترين روش هايي است که اغلب دانشجويان از آن استفاده مي کنند. هنگام مطالعه، با استفاده از يک مداد، و مطالب مهم و اساسي را علامت گذاري کنيد؛ زيرا براي مشخص نمودن مطالب مهم و اساسي، خط کشيدن زير آنها لازم است.

7. داشتن علاقه به مطالعه

علاقه به مطالعه، يکي از شرايط اصلي و اساسي ايجاد تمرکز حواس، هنگام مطالعه است. وقتي خواننده به موضوعي علاقه مند مي شود، خودبه خود بر آن تمرکز مي کند؛ بيشتر دقت مي کند و به راحتي مطالب را به حافظه مي سپارد و بعد هم خيلي راحت آن را به خاطر مي آورد. سعي کنيد با ايجاد انگيزه هاي نيرومند و در نظر گرفتن هدف هايي که برايتان مهم و جالب توجه است، نسبت به مطالعه، شوق و علاقه پيدا کنيد. موقعيت هايي را که نمي توانيد در آنها تمرکز حواس داشته باشيد، تجزيه و تحليل کنيد؛ احساسات خود را مورد بررسي قرار دهيد و بدايند که چه عواملي افکار شما را دگرگون مي کنند. افکار منفي و بيمارگونه را از خود دور کنيد و هر موقعيت را تا حدي که مي توانيد، به طور منطقي، تعبير و تفسير کنيد.

8. تعيين زمان و مکان مطالعه

يکي از راه هاي برقراري تمرکز حواس، اين است که مطالعه در ساعتي از روز انجام گيرد که براي فرد، مناسب تر است؛ اما تخمين مناسب ترين زمان براي مطالعه، کاري دشوار است و به عادات فرد بستگي دارد. برخي افراد عادت دارند تا نيمه هاي شب بيدار بمانند و با استفاده از سکوت و آرامش شبانه، با خيال راحت و آسوده مطالعه کنند؛ اما برخي ديگر عادت دارند شب زود بخوابند و صبح زود از خواب بيدار شوند و به مطالعه بپردازند. با اين توصيف، تعيين زمان و مقدار مطالعه، باعث آگاهي از تمام زمينه مطالعه، برقراري تمرکز، عدم سردرگمي، جلوگيري از اتلاف وقت و انرژي و فهم بهتر مطالب مي شود.

9. ياد بگير که بگويي نه

زماني که تصميم گرفتيد مطالعه کنيد، اما دوستان يا هم اتاق هاي شما درخواست مي کنند که دور هم جمع شويد، هنر گفتن نه را در خود تقويت کنيد. اگر اين اراده در شما ضعيف است، مي توانيد روي در اتاق مطالعه خود بنويسيد: لطفاً «مزاحم نشويد». اگر موفق نشديد، مي توانيد کارهاي ديگري انجام دهيد که نشان دهد شما دوست نداريد که کسي باعث از هم گسيختن افکار شما شود.

10. ترک افکار منفي و داشتن افکار مثبت

مطالعه عميق و يادگيري ثمربخش، وقتي حاصل مي شود که فرد، تصور مثبتي از خود داشته باشد و به خود اعتماد کند؛ زيرا اعتماد به خود، مهارت و نيرو را افزايش داده، مغز را سالم تر مي کند. وقتي مي خواهيد کاري انجام دهيد، از گفتن کلماتي مانند نمي خواهم، نمي دانم و نمي توانم، بپرهيزيد و جمله «اين کار محال است» را از دفتر زندگي خود خط بزنيد. ترس، بدگماني و بي ارادگي را از خود دور کنيد و هرگز به خود اجازه ندهيد تا هيجانات و افکار منفي، شما را در خود غرق سازد و تمرکز حواس شما را مختل کند. اعتماد به نفس داشته باشيد و پيوسته با خود تکرار کنيد که قادر به انجام هر کاري هستيد و بدين طريق، تفکر مثبت را در خود پرورش دهيد.

قوي بودن اعتماد به نفس، احساس شعف و شادي را در شما به وجود مي آورد و در حالت شادماني، از تمرکز حواس خوبي برخوردار مي شويد؛ بهتر فکر مي کنيد؛ بهتر مطالعه مي کنيد و نتيجه، کارتان بهتر مي شود. «مارگات کوربت» مي نويسد: «انسان در بحر انديشه هاي خوشايند، حافظه اي بهتر پيدا مي کند و ذهن در حالت آرامي قرار مي گيرد و ميل به يادگيري را در خود به وجود مي آورد». از اين رو، خودپنداري مثبت، مهم ترين کمک براي تمرکز و يادگيري است. اگر بتوانيم تصورات غلط و منفي را از خود دور و تصورات مثبت را جايگزين کنيم، مي توانيم علاقه به مطالعه و يادگيري را در خود ايجاد کنيم.

11. عدم هماهنگي اراده و تخيل خواننده، مانع تمرکز است

اگر تخيل خواننده با اراده اش هم سو نباشد، خواننده نمي تواند تمرکز حواس کافي و لازم داشته باشد. در روان شناسي، ثابت شده است که در اين تضاد، قدرت تخيل، قوي تر از قدرت اراده است. وقتي دانشجويي کتابي را باز مي کند و به مطالعه آن اقدام مي کند، پس از مدت کوتاهي، افکاري به ذهنش خطور مي کند؛ مثلاً با دوستانش فوتبال بازي کند يا با هم به سينما بروند يا فلان فيلم را تماشا کنند. اين تخيلات، باعث مي شود تا خواننده، تمرکز خويش را از دست بدهد و سرانجام از خواندن کتاب منصرف شود. براي غلبه بر اين مشکل، خواننده وقتي مايل به مطالعه درباره موضوعي خاص باشد، بهتر است خود را در حال و هواي مخصوص آن موضوع قرار دهد؛ مثلاً اگر کتاب شعري مي خواند، خود را در حال و هواي شاعر در هنگام سرودن يا خواندن آن شعر قرار دهد و اگر کتاب پزشکي مي خواند، خود را در حال و هواي پزشک در هنگام معالجه بيمار قرار دهد تا از اين طريق، خيال و اراده را با هم هماهنگ کند. تا زماني که آهنگ تخيل و اراده هماهنگ باشند، تمرکز حواس حفظ مي شود.

12. کاستن حواس پرتي هاي ناشي از شرايط بدني

خواب نامنظم و فعاليت ها و عادات غذايي نادرست، مي توانند از علائم و مشکلات مربوط به تمرکز باشند؛ به عنوان مثال، سنگيني معده و سيري بيش از حد، يکي از زمينه هاي عدم تمرکز به هنگام مطالعه است. شما بايد از خوردن غذاهاي پرحجم خودداري کنيد؛ زيرا با سرازير شدن خون به سمت دستگاه گوارش، از بنيه حسي و ذهني شما کاسته مي شود. همچنين بايد بدانيد که صبحانه کافي و مقوي، نقش مهمي در ايجاد و برقراري تمرکز حواس در طي روز خواهد داشت. در اولين غذاي روز، همراه با کربوهيدرات، پروتئين نيز ميل کنيد؛ مثل تخم مرغ، ماهي، پنير يا خشکبار. سعي کنيد به اين ضرب المثل عمل کنيد: «صبحانه را مانند پادشاهان، ناهار را مانند شاهزاده ها و شام را مانند فقرا صرف کنيد».

13. يادداشت برداري هنگام مطالعه

يادداشت برداري، نوعي تکرار درست است که هم سبب تمرکز حواس و هم موجب بيشتر به خاطر سپردن مطلب مي شود. يادداشت برداري خوب، کاري جدي و فعال است که موجب انديشيدن مي شود. براي برقراري تمرکز حواس جهت نوشتن، هماهنگي چشم و مغز (به منزله نوعي يادگيري تجسمي چند بعدي) با عاملي بي نظير است که تمرکز حواس را تقويت کرده، فهم مطالب و سرعت يادگيري را افزايش نباشيد.

14. براي تمرکز حواس، به دنبال سکوت مطلق نباشيد

يکي از باورهاي بسيار نادرست برخي از شما اين است که براي تمرکز حواس، بايد در سکوت مطلق باشيد. واقعيت اين است که هر چه محيطي ساکت تر باشد، براي تمرکز حواس بهتر است و ما محيطي را براي مطالعه انتخاب مي کنيم که سر و صداي کمتري داشته باشد؛ اما به هيچ عنوان نبايد در جست وجوي محيطي باشيم که سکوت مطلق بر آن حکم فرما باشد. بهترين مکان براي مطالعه، جايي است که سر و صدا در آن از بقيه جاهاي موجود کمتر باشد؛ مثلاً اکنون مي خواهيد مطالعه کنيد و تنها مکاني که در اختيار داريد، اتاقي است که در آن تلويزيون روشن است؛ مسلما اين محيط، ايده آل نيست؛ اما شما در دورترين نقطه اتاق از تلويزيون و پشت به آن بنشينيد و مطالعه کنيد. در اين حالت، شما از بهترين شرايط ممکن براي مطالعه استفاده کرده ايد.

مطالعه در جاي کاملاً ساکت، غلط است؛ زيرا اگر شما اين گونه به محيط بسيار ساکت عادت کنيد، شرطي مي شويد و فقط در چنين مکان هايي مي توانيد مطالعه کنيد و آن وقت در محيط هاي ديگر، با کوچک ترين سر و صدايي، تمرکز حواس شما به هم مي ريزد و ايجاد تمرکز دوباره، برايتان بسيار مشکل است.

15. نظم مکاني، تمرکز حواس را تقويت مي کند

اخيرا ژاپني ها تحقيقات جالبي را روي يک گروه هزار نفري انجام داده اند. در اين تحقيق، کودکان ده ساله اي که از بهره هوشي، استعداد و توانايي ذهني نسبتا يکساني برخوردار بوده اند، هر کدام در محيط متفاوتي از ديگران قرار گرفتند. محيط مطالعه نفر اول، بسيار درهم ريخته و شلوغ بود. اتاق نفر دوم، آشفتگي نسبتا کمتري داشت و اتاق نفر سوم نسبت به نفر دوم، کمي منظم تر و با وسايل کمتري بود و به همين ترتيب تا نفر هزارم که اتاق بسيار منظم و مرتبي، با حداقل وسايل داشت؛ کتاب هاي يکساني به همه دادند و به هر يک، فرصت مناسبي براي مطالعه در اتاق هاي مخصوص داده شد. بعد از پايان زمان تحقيق، نتيجه تحقيق اين گونه بود:

ميزان مطالعه، بازدهي، ميزان به خاطر سپاري و تمرکز، با ميزان نظم و ترتيب اتاق ها، نسبت مستقيم داشت؛ يعني هر فردي که در اتاقي با اسباب و وسايل کمتر، مرتب تر و منظم تري قرار گرفته بود، بازدهي کمّي و کيفي بيشتري را در مطالعه خود نشان مي داد. «شاکتي کوالن» در کتاب بازتاب هاي نور، مي نويسد: «هر وضعيت دروني، انعکاسي بيروني و محيطي دارد و هر وضعيت محيطي، بازتابي دروني»؛ يعني وضعيت منظم پيرامون شما، به نظم فکري و دروني شما کمک مي کند. بنابراين، قبل از مطالعه، دو سه دقيقه هم که شده، به مرتب کردن اتاق يا ميز مطالعه خود بپردازيد و اين مسئله را جدي بگيريد.

16. بهره برداري از تکنيک «حالا اين جا باش»

به احتمال زياد، اين فن ساده و فريبنده، بسيار مؤثر است؛ يعني هر وقت متوجه مي شويد که فکرتان از موضوع منحرف شده، به خودتان بگوييد حالا اين جا باش و به آرامي توجه تان را به جايي که مي خواهيد، برگردانيد؛ براي مثال، شما در کلاس درس هستيد و توجه تان از سخنان استاد به تکاليفي که داريد يا به قرار ملاقاتتان معطوف مي شود. در اين هنگام، به خودتان چنين بگوييد: «حالا اين جا باش» و دوباره حواستان را متمرکز کنيد و تمرکزتان را به سخنان استاد برگردانيد و تا جايي که ممکن است، اين حالت را حفظ کنيد. اگر شما فردي طبيعي باشيد، چه بسا اين کار را صد بار در هفته انجام دهيد؛ اما پس از مدتي، درخواهيد يافت که هر روز نسبت به قبل، فاصله زماني بين منحرف شدن افکارتان بيشتر مي شود. بنابراين، صبور باشيد و آن را حفظ کنيد و ببينيد که پيشرفت خواهيد کرد.

17. تسليم حواس پرتي هاي بيروني نشويد

وقتي در اتاقي نشسته ايد، اگر شخصي در را محکم و با سر و صدا بست، رويتان را به سمت او برنگردانيد؛ بلکه ذهنتان را به آن چيزي که مقابل شماست، متمرکز سازيد. اين کار را در موقعيت هاي متعدد، مانند موارد زير تمرين کنيد:

در کلاس هاي درس بگذاريد افراد بيايند و بروند و سرفه کنند؛ بدون اين که کوچک ترين نگاهي به آنها بکنيد؛ گويي آن جا نيستيد. بين خودتان و استاد، تونل برقرار کنيد. وقتي با کسي در حال گفت وگو هستيد، توجهتان را به او معطوف کنيد؛ به صورتش بنگريد و به گفته هايش توجه کنيد و بقيه دنيا را از ذهنتان بيرون کنيد.

18. يادداشت عوامل حواس پرتي

شما اگر حتي بهترين شيوه مطالعه را در پيش گرفته باشيد، هيچ گاه عوامل حواس پرتي تان به صفر نمي رسد؛ زيرا ممکن است بعداز مدتي تمرين، حواس پرتي شما تا حد فوق العاده زيادي کم شده باشد؛ اما برخي از اوقات، افکار ديگري غير از موضوع مطالعه، به سراغ ذهن شما مي آيد و حواستان را پرت مي کند. بهترين و مؤثرترين راه براي مقابله با اين حواس پرتي باقي مانده، نوشتن آنها بر روي يک برگ کوچک کاغذ و اختصاص دادن زماني براي فکر کردن درباره اين مسائل است. اگر شما در اوج مطالعه، ناگهان به خاطر مي آوريد که امشب حتما بايد به دوست خود تلفن بزنيد، از اين لحظه به بعد، شما هر قدر هم که سعي کنيد فکر خود را بر روي مطالعه متمرکز کنيد، انديشه تلفن کردن به دوستتان و اين که «مبادا فراموش کنم»، ذهن شما را آشفته مي کند و شما را آزار مي دهد. در نتيجه، شما از همان لحظه، تمرکز حواس خود را از دست مي دهيد؛ اما اگر به محض آن که اين انديشه به ذهن شما راه يافت، آن را بر روي کاغذي بنويسيد، ديگر خيالتان راحت مي شود و مي توانيد به مطالعه متمرکز خود ادامه دهيد. يادتان باشد که حواس پرتي را نيز مانند نکات مهم کتاب که فرا مي گيريد و ثبت مي کنيد، بايد جايي تخليه کنيد. اگر ننويسيد و بگوييد باشد براي بعد، توانايي ذهني خود را کم کرده ايد. هر چيزي را که در حين مطالعه به خاطرتان مي آيد و عامل مزاحم تلقي مي شود، گوشه اي يادداشت کنيد و بار ذهني مربوط به آن را تخليه کنيد.

19. کنترل صحبت با خود به هنگام مطالعه

خيلي ها نمي دانند که ما به هنگام انجام تکاليف، به شکل خاموش، با خودمان صحبت مي کنيم. صحبت با خود، مي تواند فعاليت ها و رفتارهايي را در ما برانگيزد و ما را مورد تشويق قرار دهد و به سر و سامان دادن آن چه بعد انجام مي دهيم، کمک کند. ما از طريق صحبت با خود، بر جريان پيشرفت خود نظارت مي کنيم؛ اما اگر همين گفت وگوي با خويش، بيش از اندازه ارزش يابانه يا انتقادي صورت گيرد، بر تمرکز، اثر منفي مي گذارد. آيا تا به حال تجربه نگارش يک مقاله را داشته ايد که در همان سطر اول آن گير کرده، ناکام شده باشيد؟ در اين کار، مقصر اصلي، يک ويراستار دروني بسيار سخت گير بوده است. مقايسه توانايي خود با توانايي ديگران و انتظارات غلط در مورد مدت و کيفيت تمرکزي که بايد داشته باشيد، مي تواند مسئول شکل گيري يک گفت وگوي منفي با خويش باشد. با کمي تمرين، شما مي توانيد هر قضيه مختل کننده دروني را اداره کنيد.

20. انتخاب زمان مناسب

پس از استراحت، به ويژه صبحگاهان، بهترين حالت تمرکز و ساعات خستگي و کسالت، نامناسب ترين اوقات براي تمرکزند؛ البته هنگام صبح، لازم است قدري ورزش کنيد تا بدن، آمادگي لازم را به دست آورد.

به امید موفقیت روز افزون شما.