خانواده، جوان و ازدواج

اولياء، مربيان و مبلغان، رسالتى سخت و سنگين درباره اراده و اقدام جوانان نسبت به ازدواج دارند، زيرا تأثير مثبت يا منفى اين انتخاب و اقدام، گاه بيش از پنجاه سال به طور پيدا و دهها و صدها سال به طور پنهان و ناپيدا احساس مى‏شود.
مجموعه فعاليت‏هاى فكرى – فرهنگى و اجتماعى كه اطرافيان نسل جوان بايد به طور جدى در پى انجام آن باشند، عبارت است از:

1. توجيه «اهميّت شناخت» و ارائه «راههاى شناخت»

نوجوانان و جوانان ايران‏زمين از ويژگى‏هاى والايى بهره‏مندند كه از آن ميان، عدالت‏محورى، دانش‏دوستى و حق گرايى است. هرگاه مسئولان، والدين و ديگر دست‏اندركاران امور جوانان، در جاى خود وظايف خويش را انجام دهند و به ارائه حقايق و بايسته‏ها و شايسته‏ها بپردازند، بى شك نسل جوان ما با جان و دل مى‏پذيرد و هرگز «سرعت» را برتر از «دقت» و يا «احساس» را حاكم بر «عقل و منطق» نمى‏نمايد.
گام نخست وظايف اطرافيان ارائه دلايلى محكم و متين درباره ارزش مطالعه، شناخت، تحقيق و بررسى درست و دقيق درباره شريك زندگى آينده است، كه اين امر بسيار مهم، بنيان يك زندگى بالنده و پاينده خواهد بود. بى‏آنكه «بيراهه‏ها» جايگزين «راهها» گردد و آسيب‏هايى همچون وسواس، افراط، يك‏سونگرى و يا توقعات خيالى و رؤيايى جايگزين حقايق و واقعيات روز گردند و يا غفلت، احساس و هوس بر عقل و انديشه ما تسلط يابند كه در اين مسير حساس، يك لحظه غفلت، يك عمر پشيمانى به دنبال خواهد داشت:

نقش و نگار هوس، موج سراب است و بس
چند بر آب روان، صنعت روغن بريد؟!(1)

هر يك از ما با هر قدرت عقلى و وسعت علمى به هر حال «يك نفر» هستيم و صاحب عقل و خردى محدود. مشورت يعنى پيوند عقل‏هاى ديگران با عقل خود، راههاى تيره و تار را روشن و مسيرهاى دور و دراز را نزديك مى‏سازد؛ همان گونه كه خلبان با گفتگو با برج مراقبت بهترين گزينه را درمى‏يابد و به سلامت به مقصد مى‏رسد و مى‏رساند.
در اين ميان يافتن «مشاور»، حساسيّت بسيارى دارد تا ضرر و زيان آن بيش از سود نشود.
«ديانت» يا خداترسى و خدامحورى، «درايت» يا آگاهى و هوشيارى در زندگى، «حرّيت» يا آزادى و آزادگى در ارائه نظرات بى‏هيچ ترس و مصلحت‏انديشى، «دلسوزى و حفظ امانت» نسبت به سخنان مطرح شده، همه و همه جوان را در شناخت همسر آينده مدد مى‏رساند. البته كمال و جمال اين مشورت آن است كه تصميم نهايى و سخن آخرين از سوى جوان مطرح شود؛ بى‏آنكه شتابى در تصميم يا كندى در اراده و تصويب صورت گيرد.

ب) بهره‏مندى از واسطه يا معرّف
ناگفته پيداست هرگاه هدف معرّف تنها «پيوند» باشد، خطرات و ضايعات اين شيوه بيش از حسنات و بركات آن است، اما اگر «پيوندى حكيمانه و آگاهانه» با توجه به جوانب مختلف افراد و خانواده‏ها صورت گيرد، «نيّت» و «عمل» هر دو خير و خوب خواهد بود، بى‏آنكه «نيّت» خير باشد و «عمل» شرّ.

ج) تحقيق و بررسى تمام‏عيار
در راه تحقيق بايد جزئيات را بررسى كرد و داده‏هاى مختلفى به دست آورد، سپس هر يك را كنار هم چيد و درباره آنها تفكر و مشورت كرد تا جزئيات امور، انسان را به كليات و نتيجه نهايى برساند. «بررسى احوال و صفات اقوام ونزديكان فرد» راهى است مطمئن كه ما را به طور نسبى به تصميمى معقول هدايت مى‏كند. همان گونه كه امام على (ع) به برادر خود عقيل اين شيوه را پيشنهاد كرد و پس از تحقيق عقيل «فاطمه كلابيه» يعنى امّ‏البنين انتخاب گرديد.اين معيار، راهنما و راهگشاى خوبى در امر تحقيق است، زيرا شاخ و برگ‏ها از ريشه‏ها تغذيه مى‏شوند و صفات و روحيات فرزندان همانند پدران و مادران و اجداد مى‏گردد. از اين‏رو پيشوايان دين گاه امر به ازدواج با گروهى خاص مى‏كردند و دليل آن را عفت مردان‏شان بيان مى‏نمودند.در اين راه، «تحقيق از دوستان نزديك فرد»، «معلمان و مديران» و حتّى «دشمنان» شخص در چينش يكايك اطلاعات و نتيجه‏گيرى نهايى مفيد و مؤثر و گاه حياتى است.

د) فرستادن پيك
فرستادن نماينده، پيك يا سفيرى كه آشنا با معيارهاى ما باشد وبا كمك تجربه، عقل و انديشه و خيرخواهى و حفظ امانت، نظر خود را منتقل نمايد. گامى مهم در «ديانت» يا خداترسى‏و خدامحورى، «درايت»يا آگاهى و هوشيارى در زندگى‏«حرّيت» يا آزادى و آزادگى‏ در ارائه نظرات بى‏هيچ ترس‏و مصلحت‏انديشى‏«دلسوزى و حفظ امانت»نسبت به سخنان مطرح شده‏ همه و همه جوان رادر شناخت همسر آينده‏ مدد مى‏رساند. شناخت ما محسوب مى‏شود، بى‏آنكه دخالتى مستقيم در ارائه نظر نهايى داشته باشد.

ه) نوشتن نامه، ضبط صدا در نوار و يا بيان معيارها در فليم
نوشتار و گفتار صادقانه، محترمانه و همسو با معيارهاى اخلاقى گامى مؤثر در نزديك كردن تصميم نهايى است و علاوه بر به كارگيرى «احساس و عاطفه»، «عقل و انديشه» انسان را تقويت مى‏نمايد، همان گونه كه ديدن «عكس» در شناخت ظاهرى مؤثر است. به شرط آنكه تنها به افزايش شناخت و دستيابى به تصميم نهايى كمك كند، و هيچ گونه فريب، حيله ويا زيان اخلاقى در آن ديده نشود.

و) گفتگوى مستقيم

تا فرد سخن نگفته باشد
عيب و هنرش نهفته باشد

شيوه‏هاى پيشين شناخت، در جاى خود مفيد و حتّى ضرورى است امّا گفتگوى رو در رو، همراه با ديدن سيماى هم و شنيدن سخنان، آرا و ايده‏هاى معمولى يا مهم همديگر، نشان دهنده بسيارى از معيارهاى مورد توجه در زندگى مشترك است. چنانكه امير مؤمنان على (ع) فرمود:
«ما اَضمَراحدٌ شيئاً اِلا ظَهَر فى فلتات لسانه و صفحات وجهه؛(2)
الگو، مدل يا راهنماى عملى‏چيزى است كه در اثر«كمال گرايى» انسان‏مفهوم مى‏يابد و آدمى رااز درون به گرايش نسبت به‏صفات عالى و ارزشى و گريز ازصفات زشت و زيانبخش فردى‏و اجتماعى هدايت مى‏كند.انسان هر چه را در دل و درونش پنهان سازد، از لغزش‏هاى زبان و حالت‏هاى چهره‏اش نمايان مى‏شود!» اين ويژگى روانى با مذاكرات دقيق و زيركانه و يا با فاصله زمانى بين جلسات به خوبى خود را نشان مى‏دهد، بخصوص اگر يك سؤال با عبارات مختلف چندين بار مطرح شود، با شگردهاى خاصى، تفاوت يا تناقض پاسخ‏ها آشكار مى‏گردد.
البته گاهى در انجام اين گفتگو موانعى همچون مخالفت برخى پدران يا مادارن مشاهده مى‏شود، كه در اين هنگام بيان آثار سازنده اين شيوه و حفظ حريم اخلاقى و يا شرعى مى‏تواند گفتگويى همراه با آرامش درون و احساس پاك، به دور از اضطراب و تعصبات بى‏جا پديد آورد.«موضوع سخن» طرفين بنا بر ميزان اهداف مادى يا آرمان‏هاى الهى گزينش مى‏شود، امّا تشريح خط مشى زندگى آينده، بيان صادقانه صفات روحى و اخلاقى، توضيح خواسته‏ها و انتظارات طرفين از يكديگر و ارائه شيوه‏هاى رفت و آمدهاى فاميلى و ديد و بازديدهاى اجتماعى، بسيارى از تنش‏ها و اختلافات سليقه‏اى و رفتارى را كاهش يا تعديل مى‏سازد.(3)
ناگفته پيداست كه در هفته‏ها و ماههاى آغازين زندگى مشترك گاه و بى‏گاه اختلاف نظرها و اصطكاك‏هايى بين عروس با داماد يا خانواده او و يا بين داماد و خانواده عروس رخ مى‏دهد كه طبيعى و قابل پيش‏بينى است. نكته پايانى اين فراز را به موضوع «نگاه طرفين به همديگر» اختصاص مى‏دهيم. نخست آنكه، «ديدن» مقدمه «پسنديدن» است و گاه راهى كه نگاه انسان مى‏پيمايد، دهها مشورت، واسطه و گفتگوى مستقيم نخواهد پيمود كه:

با صد زبان چگونه شود يك زبان طرف‏
گفتار لب، به چشم سخنگو نمى‏رسد(4)

اما ميزان و معيار اين نگاه به صورت، گيسوان و دست‏ها آن هم به طور معقول و در حد معمول، آن است كه «هيچ لذّت و كامجويى در آن وجود نداشته باشد(5) و در حقيقت نگاه، گام پايانى جهت تحقق ازدواج باشد نه جنبه مقايسه‏اى و …»

2. شناخت، امر دفعى و آنى يا پديده‏اى تدريجى و پويا؟
آشنا شدن با «واقعيات»، بسيارى از دل‏مشغولى‏ها و دغه‏غه‏هاى انسان را كاهش مى‏دهد. يكى از اين واقعيّات آن است كه بدانيم انسان‏ها موجوداتى لايه لايه و پيچيده هستند و شناخت هر يك هرگز به صورت آنى يا دفعى و مقطعى نيست، بلكه پديده‏اى پويا است كه در گذر زمان شكلى كامل و جامع مى‏يابد، از اين‏رو بسيارى از نگاههاى منفى يا گمان‏هاى نادرست در اثر آشنايى بيشتر دگرگون مى‏شوند و برخى از بى‏علاقگى‏هاى آغاز، به عشق و محبّت بسيار مى‏انجامد. «توجه» به راههاى شناخت كه در بخش پيشين بدان‏ها اشاره كرديم، كارى بايسته و شايسته است امّا «توقع» شناختى تمام‏عيار و جامع، غير معقول و حتّى غير ممكن است.

3. مراحل شناخت يكديگر
اطرافيان جوان بايد مراحل شناخت طرفين را در سه مرحله توضيح دهند تا هر يك به دور از احساسات زودگذر و يا هيجانات آغازين زندگى، منتظر شناخت بيشتر و آرامش عميق‏تر و بهترى باشند.اين مراحل، شناخت قبل از ازدواج (كه در بخش اوّل بدان اشاره كرديم)، شناخت در ايّام پر خاطره و شيرين نامزدى و به تعبير صحيح‏تر دوران عقد و شناخت پس از ازدواج با تشكيل زندگى است كه هر مرحله مكمّل مرحله قبلى خواهد بود، زيرا در گذر ايّام، سن‏شان بيشتر، تجربيات او افزون‏تر و حالت «كمال عقل» در وى بهتر مى‏شود و با فروكش كردن شعله احساسات، حكمت و درايت فرد افزايش مى‏يابد.

4. ارائه الگوهاى موفق و متعالى
خانواده‏هاى فهيم با ارائه الگوهاى ارزشمند چشم‏اندازهاى ارزنده‏اى از زوج موفق در مقابل چشمان جوانان خويش مى‏گشايند تا روزمرّگى و سطحى نگرى يا عوام گونگى گريبان عزيزان آنان را نگيرد و خوشى‏هاى عادى و هادى زندگى، آينده‏نگرى و كمال يابى را از آنان نربايد.الگو، مدل يا راهنماى عملى چيزى است كه در اثر «كمال گرايى» انسان مفهوم مى‏يابد و آدمى را از درون به گرايش نسبت به صفات عالى و ارزشى و گريز از صفات زشت و زيانبخش فردى و اجتماعى هدايت مى‏كند تا پس از چندى «همانندسازى»، استعدادهاى را كد را روان، انديشه‏هاى شايان را تنظيم و پر توان و زندگى زوج را همراه با تعالى روح و روان و كمال و تكامل گرداند و اين رخدادى خجسته و مبارك است كه امتياز زندگى والا و بالا محسوب مى‏شود و انسان را به اين باور مى‏رساند كه:

هزار آيينه حيرت در قفس كرده است طاووست‏
جهانى چشم گشايد تو گر يك بال بگشايى(6)

5. تقويت فرهنگ ساده‏زيستى
تقويت «فرهنگ ساده‏زيستى» در انديشه نسل جوان – به دور از هر گونه شعار، عوام‏فريبى و يا نفاق فكرى و عملى – تشكيل خانواده را سهل و آسان مى‏نمايد و زنجيرهاى بردگى و بندگى «تجمل‏گرايى»، «تفاخر» و «خودبرتربينى» را مى‏گشايد.
گاه پدران و مادران با فراموش كردن روزهاى آغازين زندگى خويش و تهيدستى و تنگدستى ايام جوانى، انتظارات و توقعات كمرشكنى از جوانان امروز دارند، غافل از اينكه دل سپردن به اين افتخارات موهوم، سيل بنيان كنى خواهد شد كه خانواده‏هاى بسيارى را به پرتگاه فساد و فتنه مى‏كشاند و عاقبتى جز بى‏عاقبتى نخواهد داشت!

6. طبيعى دانستن تفاوت‏هاى اخلاقى و فرهنگى
زوج‏هاى جوان بايد از اطرافيان خود بياموزند كه وجود تفاوت‏هاى فكرى، اخلاقى و فرهنگى ميان همسران، امرى طبيعى است، مهم، دستيابى به شيوه برخورد با اين تفاوت‏ها يا تعارض‏هاى خانوادگى و اجتماعى است.
مطالعه و آموزش، مشورت و ايجاد بينش همراه با درايت و كوشش طرفين، اين راه به ظاهر سخت و سنگلاخ را سهل و آسان مى‏سازد. به ويژه آنكه اين اصطكاك حاصل دو منطقه جغرافيايى خاص، با آداب و رسومى ويژه باشد كه در گذر زمان قابل حل خواهد بود.

7. جدّى گرفتن دوره‏هاى آموزش قبل از ازدواج
حضور جدّى و فراگير در دوره‏هاى آموزش پيش از ازدواج، كمبود دانش و تجربه زوج را جبران مى‏كند و بسيارى از خامى‏ها، شتابزدگى‏ها و يا تصميم‏هاى آنى و لحظه‏اى را كاهش مى‏دهد.
افزون بر اين، علاقه شورانگيز به فراگيرى شيوه‏ها و اصول همسردارى، زندگى شيرين و دلنشين و اصول برخوردهاى خانوادگى و اجتماعى، هر يك از عروس و داماد را به دانستن و فهميدن تشويق مى‏كند و مطالعه آثار ارزشمند و راهگشا، سهمى بسزار در اين عرصه خواهد داشت.

8. ارائه شيوه‏هاى حل مشكلات زندگى‏
مقتضيات سن نسل نو اقتضا مى‏كند كه با كمترين لغزش و لرزش، بن‏بستى سخت مقابل خود احساس كنند و نااميد و مأيوس شوند. پدران، مادران، مربيان و مبلّغان بايد
به گونه‏اى شيوا و زيبا، راههاى برون‏رفت و گريز از چنين بن‏بست‏هايى را با بيان شيوه‏هاى حل مشكلات مطرح سازند تا پس از چندى آنان بى‏نياز از ديگران، خود روشى معقول و منطقى بيابند و پيش از آنكه «رخدادها» به «بحران» تبديل شود، از آنان رهايى پيدا كنند.

9. عشق و علاقه همراه با درايت و دانش‏
به ‏اى طلايى براى فردا و فرداهاى زندگى مشترك، همراه با شادكامى و خوشبختى فراهم مى‏سازد.(7)