قواعد درس سوم از كتاب اول دبيرستان
ماضي مضارع امر
( تَصَدَّقَ ) ( يَتَصَدَّقُ ) ( تَصَدَّقْ )
سوال2 : صيغه ي اول فعل ماضي در باب « تَـفَعُّل » چند حرف زايد دارد؟
دو حرف زايد دارد ، مثلاً در « تَصَدَّقَ » ( تــ و تكرار عين ) حروف زايد و سه حرف (ص ، د ، ق ) حروف اصلي اند.
سوال3 : آيا مي توانيد سه مصدر باب « تَفَعُّل » را كه در فارسي به كار مي رود ، ذكر كنيد؟
بله ، تَشَكُّر ، تأمُّل ، تَـفَكُّر ، تَحَـمُّـل
( 5 ) باب « تَفاعُل »
1- ماضي اين باب بر وزن « تَفاعَلَ » است ، مثل: تَكاتَبَ ، تَظاهَرَ
2- مضارع اين باب بر وزن « يَتَفاعَلُ » است ، مثل: يَتكاتَبُ ، يَتَظاهَرُ
3- امر اين بـــاب بر وزن « تَفاعلْ » است ، مثل: تَكاتَبْ ، تَظاهَرْ
4- مصدر اين باب بر وزن « تَفاعُل » است ، مثل: تَكاتُب ، تَظاهُر
سوال1 : ماضي و مضارع و امر فعل « قَبِلَ » از باب ( تَفاعُل ) كدام است؟
ماضي مضارع امر
( تَقابَلَ ) ( يَتَقابَلُ ) ( تَقابَلْ )
سوال2 : صيغه ي اول فعل ماضي در باب « تَفاعُل » چند حرف زايد دارد؟
دو حرف زايد دارد ؛ مثلاً در : تَكاتَبَ ، حروف ( تـ ، ا ) زايد و حروف (ك ، ت ، ب) اصلي اند.
سوال3 : فعل « تَضارَبَ » ماضي است يا مضارع؟
اين فعل ماضي باب « تَفاعُل » است و نبايد بلافاصله با ديدن « تَـ » در اول اين فعل اشتباه كرده و بگوييم ، مضارع است ، لطفاً به وزن فعل ماضي در باب « تَفاعُل » دقت كنيد.
سوال4 : آيا از مصادر باب « تَفاعُل » كلماتي در زبان فارسي به خاطر داريد؟
بله ، تَصادُف ، تَجاوُز ، تراكُم ، تَجانُس ، تَبادُل و ….
توجه : صيغه ي اول ماضي در باب « تَفاعُل » حرف « تـ » دارد ، بايد دانست كه حرف « تاء » در اين جا از حروف مضارعه نيست ، بلكه از حروف زايد فعل ماضي باب تفاعل است.
سوال مهم كنكوري : فرق ( تَفاعَلوا و تَفاعَلوا ) در چيست ؟
جواب : تَفاعَلوا فعل ماضي و جمع مذكر غايب است ولي تَفاعَلوا فعل امر و جمع مذكر مخاطب مي باشد .
نكته ي مهم : « ماضي » و « فعل امر » در باب « تَـفاعُل » ، هر دو به صورت « تَـفاعَل» مي آيند و شباهت شان در اين است كه در ماضي حرف « عين » فتحه ــَــ دارد و در فعل امر حرف « عين» مفتوح است ( فتحه ـــَــ دارد ) ، مثلاً : تَكاتَبْ ، تَبادَلْ ، تَقْاتَلْ ( فعل امر ) ، تكاتَب ، تقاتُل ، تَبادُلْ ( ماضي )
( 6 ) باب « إفْتِعال
1- ماضي اين باب بر وزن « إفْتَعَلَ » است ، مثل : اِكْتَسَبَ ، اِجْتَمَعَ ، اِنْـتَصَبَ
2- مضارع اين باب بر وزن « يَفْتَعِلُ » است ، مثل : يَكْتَسِبُ ، يَجْتَمِعُ ، يَنتَصـِبُ
3- امر اين بـاب بر وزن « اِفْتَعِل » است ، مثل : اِكْتَسِبْ ، اِجْتَمِعْ ، اِنْتَصِبْ
4- مصدر اين باب بر وزن « اِفْتِعال » است ، مثل : اِكْتَساب ، اِجْتِماع ، اِنتِصاب
سوال 1 : ماضي و مضارع و امر فعل « حَرَمَ » از باب « اِفْتِعال » كدام است؟
ماضي مضارع امر
( اِحْتَرَمَ ) ( يَحْتَرِمُ ) ( اِحْتَرِمْ )
سوال 2 : صيغه ي اول فعل ماضي در باب « اِفْتِعال » چند حرف زايد دارد؟
دو حرف زايد دارد؛ مثلاً درفعل: « اِحْتَرَمَ » ، حروف ( اِ ــ تـ ) زايد و حروف ( ح ، ر ، م ) اصلي اند.
سوال 3 : آيا مي توانيد سه مصدر باب « اِفْتِعال » را كه در فارسي به كار مي رود ، ذكر كنيد؟
بله ، اِجتماع ، اِعتراض ، اِتّحاد ، اِختيار و ….
نكته ي 4: بايد دانست كه برخي از ساخت هاي فعل ماضي در باب هاي مختلف مثل باب افتعال و افعال و تفعيل با برخي از ساخت هاي فعل امر حاضر از حيث ساختمان تقريباً شبيه هم هستند ، در اين مورد بايد بدانيم كه در ساخت هايي كه عين الفعل مكسور ــِـ باشد آن ساخت « فعل امر»است و اگر عين الفعل مفتوح ــَـ باشد ، آن ساخت «فعل ماضي» است، مثلاً:
اِحْتَرَمُوا : فعل ماضي باب افتعال است، چون عين الفعل آن ( ـرَ ) حركت فتحه دارد.
احْتَرِمُوا : فعل امر باب افتعال است، چون عين الفعل آن ( ـرِ ) حركت كسره دارد.
ماضي == اَ نْـزَلا ، اَ نْـَزلُوا ، نَـزَّلا ، نَزَّ لُوا ( عين الفعل مفتوح ــَــ است )
امر == اَنـْزِلا ، اَنْـزِلُوا ، نـزِّلا ، نَزِّ لُوا ( عين الفعل مكسور است )
( 7 ) باب « إنْفعال »
1- ماضي اين باب بر وزن « إنْفَعَلَ » است ، مثل : إنْقَلَبَ ، إنْفَجَرَ
2 – مضارع اين باب بر وزن « يَنْفَعِلُ » است ، مثل : يَنْقَلِبُ ، يَنْفَجِرُ
3- امر اين بــاب بر وزن « اِنْفَعِلْ » است ، مثل : اِنْقَلِبْ ، اِنْفَجِرْ
4- مصدر اين باب بر وزن « اِنْفِعال» است ، مثل : اِنْقِلاب ، اِنْفِجار
سوال 1 : ماضي و مضارع و امر فعل «جَمَدَ» از باب « اِنْفِعال » كدام است؟
ماضي مضارع امر
( اِنْجَمَدَ ) ( يَنْجَمِدُ ) ( اِنْجَمِدْ )
سوال 2 : باب « اِنْفِعال » چند حرف زايد دارد؟ ( معيار اولين صيغه ي ماضي است )
دو حرف زايد دارد؛ مثلاً : در « اِنْجَمَدَ » حروف ( اِــ نـ ) زايد و حروف (ج ، م ، د) اصلي اند.
سوال 3 : آيا در دو باب ( اِنْفِعال و اِفْتِعال ) تفاوتي از لحاظ قرار گرفتن حروف زايد مشاهده مي كنيد؟
بله ، در باب « اِنْفِعال » هميشه دو حرف اول زايدهستند ، ولي در باب « اِفْتِعال» حروف اول و سوم ، زايد هستند . ( ملاك اولين صيغه ماضي است ).
سوال 4 : آيا از مصادر باب « اِنْفِعال » كلماتي را در زبان فارسي سراغ داريد؟
بله ، انقلاب ، انفجار ، انحراف ، انضباط و انحطاط و . . . .
توجه : گاهي بين تشخيص مصدر هاي باب «إنْفعال» و «إفْتِعال» به دليل شباهت ، اشتباه رخ مي دهد؛ مانند : اِنتفاع ، انتشار،
اِنتظام ، اِنبساط و . . . بايد بدانيم كه در باب ( انفعال ) دو حرف اول زايدند ولي در باب ( افتعال ) حروف اول و سوم زايد هستند. ( ملاك اولين صيغه ي ماضي است ).
توجه كنيد كه وقتي يك فعل ثلاثي مجرد به ثلاثي مزيد تبديل مي شود ، چقدر از نظر معني فرق مي كند ! حَرَمَ ( ثلاثي مجرد ) : محروم كرد، اِحْتَرَمَ : احترام كرد ( ثلاثي مزيد باب افتعال ).
( 8 ) باب « إسْتِفعال»
1- ماضي اين باب بر وزن « إسْتَفْعَلَ » است ، مثل : إسْتَخْرَجَ ، إسْتَخْدَمَ
2- مضارع اين باب بر وزن « يَسْتَفْعِلُ » است ، مثل : يَسْتَخْرِجُ ، يَسْتَخْدِمُ
3- امر اين بــاب بر وزن « إِسْتَفْعِلْ » است ، مثل : اِسْتَخْرِجْ ، اِسْتَخْدِمْ
4- مصدر اين باب بر وزن « إِسْتِفْعال » است ، مثل : اِسْتَخْراج ، اِسْتِخدام
سوال 1 : ماضي و مضارع و امر فعل « قَبِلَ » از باب « إِسْتِفْعال » كدام است؟
ماضي مضارع امر
( اِسْتَقْبَلَ ) ( يَسْتَقْبِلُ ) ( اِسْتَقْبِلْ )
سوال 2 : باب « إستفعال» چند حرف زايد دارد؟ ( معيار اولين صيغه ي ماضي است )
سه حرف زايد دارد ؛ مثلاً در : « اِسْتَقْبَلَ » حروف ( ا ، سـ ، تـ ) زايد و حروف (ق ، ب ، ل) اصلي اند.
سوال 3 : آيا در ميان معناي « قَـبِلَ » و « اِسْتَـقْبَلَ » تفاوتي را مشاهده مي كنيد؟
بله ، گفتيم كه به منظور به دست آوردن معاني جديد و تازه ، فعل هاي ثلاثي مجرد را به ثلاثي مزيد تبديل مي كنيم. مانند : قَـبِلَ : قبول كرد ، پذيرفت ، اِسْتَقْبَلَ : استقبال كرد
سوال 4 : آيا معمولاً ميان معاني فعل هاي مجرد و مزيد تفاوتي وجود دارد؟ مثال بزنيد.
بله ، معمولاً تفاوت وجود دارد، مانند :
ثلاثي مجرد ثلاثي مزيد باب افعال
1) نَزَلَ ( نازل شد ) أنْزَلَ ( نازل كرد )
ثلاثي مجرد ثلاثي مزيد باب افتعال
2) حَرَمَ ( محروم كرد ) إِحْتَرَمَ ( احترام كرد )
ثلاثي مجرد ثلاثي مزيد باب استفعال
3) قَبِلَ ( قبول كرد ) اِسْتَقْبَلَ (استقبال كرد)
سوال 5 : « إنْتََشَرَ » و « إنْقَلَبَ » كدام از باب « إفْتِعال » و كدام از باب « إنْفِعال »؟
إنْتَشَرَ : ماضي باب إفْتِعال است . ( چون در باب افتعال حرف اول و سوم زايد است و ريشه ي اين فعل از « نَشَرَ » است و معمولاً در باب افتعال سومين حرف « تـ » است .)
إنْقَلَبَ : ماضي باب إنْفِعال است . ( چون حرف اول و دومش زايد اسـت و ريشه ي اين فـــــعل از « قَلَبَ » است.)
جد ول صرف باب هاي مزيد
ماضي | مضارع | مصدر( نام باب) | امر | حروف اصلي | حروف زايد |
تَفَعَّلَ | يَتَفَعَّلُ | تَفَعُّل | تَفَعَّلْ | ف ، ع ، ل | تـ ، تكرارعين |
تَعَلَّمَ | يَتَعَلَّمُ | تَعَلُّم | تَعَلَّمْ | ع ، ل ، م | تـ ، تكرار لام |
تَفاعَلَ | يَتَفاعَلُ | تَفاعُل | تَفاعلْ | ف ، ع ، ل | تـ ، ا لف |
تَكاتَبَ | يَتكاتَبُ | تَكاتُب | تَكاتَبْ | ك ، ت ، ب | تـ ، ا |
إفْتَعَلَ | يَفْتَعِلُ | اِفْتِعال | اِفْتَعِلْ | ف ، ع ، ل | اِ ، تـ |
اِكْتَسَبَ | يَكْتَسِبُ | اِكْتَساب | اِكْتَسِبْ | ك ، س ، ب | اِ ، تـ |
إنْفَعَلَ | يَنْفَعِلُ | اِنْفِعال | اِنْفَعِلْ | ف ، ع ، ل | اِ ، نـ |
إنْقَلَبَ | يَنْقَلِبُ | اِنْقِلاب | اِنْقَلِبْ | ق ، ل ، ب | اِ ، نـ |
إسْتَفْعَلَ | يَسْتَفْعِلُ | إِسْتِفْعال | إِسْتَفْعِلْ | ف ، ع ، ل | اِ ، سـ ، تـ |
إسْتَخْرَجَ | يَسْتَخْرِجُ | اِسْتَخْراج | اِسْتَخْرِجْ | خ ، ر ،ج | اِ ، سـ ، تـ |