قواعد درس سوم از كتاب دوم دبيرستان ( تجربي و رياضي و فني) :
جمع مونث سالم و اسماء ممنوع من الصرف
در درس قبل با سه نوع علامت هاي فرعي اعراب ( جمع مذکر سالم ، اسم مثني ، اسماء خمسه ) آشنا شديم. در اين درس ، با دو نوع ديگر اعراب فرعي آشنا مي شويم .
4- جمع مونث سالم : جمع مونث سالم فقط داراي علامت ( ات ) مي باشد . مانند : عالماتٌ معلماتٌ ، طالباتٌ و …
هر گاه اسم مفرد مونث با ( ات ) جمع بسته شود به هنگام جمع بسته شدن ( ة ) تاي گردآن از آخر اسم مفرد مونث حذف مي شود . مانند :
آيةٌ = آياتٌ ….. تلميذةٌ = تلميذاتٌ ….. مومنةٌ = مومناتٌ
در جمع مونث سالم اعراب رفع ( ــُــٌــ ) و جر ( ــِــٍـ ) ، اصلي مي باشند . مانند :
جاءَتِ الْمُعلِّماتُ . معلم هاي زن آمدند . كه « الْمُعلِّماتُ » فاعل و مرفوع وعلامت رفع آن ضمه ي ظاهري ( اصلي ) مي باشد .
نَظَرْتُ الي الْمعلِّماتِ . به معلم هاي زن نگاه كردم . كه « الْمعلِّماتِ » مجرور به حرف جر است وعلامت جر آن كسره ي ظاهري ( اصلي ) مي باشد .
وعلامت نصب ( ــَــًـ ) آن ، ديگر با علامت نصب نمي باشد بلكه به نيابت آن علامت ، علامت جر ( ــِــٍـ ) مي گيرد . كه به آن اعراب نيابي مي گويند . مانند :
رَاَيتُ الْمعلِّماتِ . معلم هاي زن را ديدم . كه « الْمعلِّماتِ » مفعول به و منصوب است . نتيجه : اين كه در جمع مونث سالم ، كسره ( ــِـ ) علاوه بر علامت جر بودن ، علامت نصب هم مي باشد .
5- اسماء ممنوع من الصرف يا اسم هاي غير منصرف : به اسم هايي كه علامت هاي تنوين و كسره ( ــِـ ) را بپذيرد . ( منصرف ) مي گويند . مانند : رجلٌ ، سيارةً ، فاكهةٍ
و به اسم هايي كه علامت هاي تنوين و كسره ( ــِـ ) را نــپذيرد ( غير منصرف ، ممنوع من الصرف ) مي گويند . مانند : فاطمة ، فلسطين ، ايران ، اَجْـمَل ، فرعون
در اسم هاي غير منصرف علامت رفع ( ـُــٌـ ) و علامت نصب ( ـَــً ) ، اصلي مي باشد . مانند :
جاءَتْ فاطمةُ . فاطمه آمد . كه « فاطمةُ » فاعل و مرفوع وعلامت رفع آن ضمه ي ظاهري ( اصلي ) مي باشد .
رَاَيتُ فاطمةَ . فاطمه را ديدم . كه « فاطمةَ » مفعول به و منصوب وعلامت نصب آن فتحه ي ظاهري ( اصلي ) مي باشد .
وعلامت جر ( ــِــٍـ ) آن ، ديگر با علامت جر نمي باشد بلكه به نيابت آن علامت ، علامت نصب ( ــَــًـ ) مي گيرد . كه به آن اعراب نيابي مي گويند . مانند :
نَظَرْتُ الي فاطمةَ . به فاطمه نگاه كردم . كه « فاطمةَ » مجرور و علامت جر ( ــِــٍـ ) آن ، علامت نصب ( ــَــًـ ) مي باشد . كه نياباً مجرور است .
اَرْسَلْنا الي فرعونَ رسولاً . كه فرعون مجرور به حرف جر ( الي ) و علامت جر ( ـِــٍ ) آن ، فتحه ( ـَـ ) مي باشد .
حالا مهم تريـن اسم هاي غير منصرف عبارتند از :
1- علم مونث : اين اسم ها ، همان اسم هاي خاص ( اشخاص ) مونث هستند . مانند : فاطمة ، مريم ، حمزة ، معاوية ، زينب ، و ….
2- نام اغلب شهر ها و كشورها مونث مي باشند وبه همين جهت مي توان آن ها را جزء علم مونث به حساب آورد. مانند: اصفهان ، بغداد ، شيراز ، ايران ، فلسطين ، دمشق ، طهران ، و….
3- علم غير عربي : اسم هاي خاص غير عربي كه از زبان هاي ديگر وارد زبان عربي شده است . مانند : ابراهيم ، سليمان ، يوسف ، بهزاد ، داريوش ، بهروز ، خشايار ، و…..
4- صفت بر وزن « اَفْعَل » مانند : اَفْضَل ، اَعلَم ، اَجْمُل ، اَحْمَر ، اسود ، اَكبُر ، اَزهَد ، و…..
5- جمع مكسر بر وزن « مَفاعِل » و « مَفاعيل » مانند : مساجد ، اَكابر ، معابد ، مشارِب ، مصابيح ، تواريخ ، قناديل ، مكاتيب ، و …..
تذکر مهم : اسم هاي غير منصرف در دوصورت جر( ــِـ ) آن ها به كسره ( ــِـ ) مي باشد و مي تواند كسره بپذيرد : 1- در صورتي كه اسم غير منصرف ، مضاف قرار بگيرد . مانند : « اَصبحَ السكّاكي َّ مِنْ اَعْظَمِ عُلَماءِ عصرِهِ » . ( سكاكي از بزرگ ترين دانشمندان زوزگارش شد ) . كه « اَعْظَمِ » اسم غير منصرف است ولي چون اضافه شده علامت آن ، كسره ( ــِـ ) است .
2- واگر ( الـ ) بگيرد علامت جر آن ، كسره ( ــِـ ) است . مانند : « طَلَبَ والِدي مِنْ اَقْرِبائِهِ اَلْمُساعَدَةَ في جَمعِاَلْمَحاصيلِ » . ( پدرم از نزديكانش در جمع آوري محصولات درخواست كمك نمود ) . كه « الْمَحاصيل » اسم غير منصرف است و چون ( الـ ) دارد علامت جر آن ، كسره ( ــِـ ) مي باشد . و نتيجه : اين كه در اسم هاي غير منصرف ، فتحه ( ــَـ ) علاوه بر علامت نصب بودن ، علامت جر ( ــِـ ) هم مي باشد .
اِعراب | رفع | نصب | جر |
مثني | انِ | ـِينِ | ـِينِ |
جمع مذكر سالم | ونَ | ينَ | ينَ |
اسماء خمسه | واو | الف | ي |
جمع مونث سالم | ـُــٌـ | ــِــٍـ نياباً منصوب | ــِــٍـ |
اسماء ممنوع من الصرف | ـــُــ | ــَـ | ــَـ نياباً مجرور |