قواعد درس ششم از كتاب اول دبيرستان
1- تعريف ضمير منفصل ( جدا ) : به ضميري گفته مي شود كه به صورت مستقل و جداگانه در اول جمله مي آيد . مانند : هُو ، هُما ، هُمْ ، هِيَ ، هُما ، هُـنَّ ، أنْتَ ، أنْتُما ، أنْتُم ، أنْتِ ، أنْتُما ، أنْتِنَّ ، اَنا ، نَحْنُ و به اين ضميرهاي منفصل ، ضمير منفصل مرفوعي مي گويند .
2- تعريف ضمير متصل ( وصل ) : به ضميري گفته مي شود كه به صورت متصل وچسبيده به انواع كلمه ( اسم ، فعل ، حرف ) مي آيد . مانند : ـهُ ، ـهُـما ، ـهُم ، ـها ، ـهُما ، ـهُنَّ ، ـكَ ، ـكُما ، ـكُم ، ـكِ ، ـكُما ، ـكُنَّ ، ـي ، ـنا و به اين ضميرهاي متصل ، ضمير متصل منصوبي و مجروري مي گويند . مثال براي ضمير متصل در اسم و فعل و حرف
در اسم : كِتا بُـنا = كتابـمان در فعل : خَلَقَـنا = آفريد ما را در حرف : اِليْـنا = به سوي ما
مضاف اليه و محلاً مجرور مفعول به و محلاً منصوب محلاً مجرور
ضمير هاي متصل به دو دسته تقسيم مي شوند :
1 – ضمير متصل فاعلي ( مرفوعي ) ضمير بارز
2 – ضمير متصل منصوبي و مجروري
ضمير متصل فاعلي ( مرفوعي ) همان ضمير هايي هستند كه به فعل هاي ( ماضي ، مضارع ، امر ، نهي ، و غيره متصل مي شود و از آن پي به تعداد فاعل جمله مي بريم . مثلاً :
در فعل ماضي : در« ذَهَبـا » ( ـا ) ضمير متصل فاعلي است ونشانگر دو نفر مي باشد و در « ذَهَبوا » ( وا ) ضمير متصل فاعلي است ونشانگر سه نفر مي باشد و در ديگر افعال ( ـتا ، ـْنَ ، ـتَ ، ـتُما ، ـتُم ، ـتِ ، ـتُما ، ـتُنَّ ، ـتُ ، ـنا ) همگي ضمير متصل فاعلي هستند و به اين ضميرهاي متصل فاعلي ( ضمير بارز ) هم مي گويند .
در فعل مضارع : در« يَذْهَبـانِ » ( ـا ) ضمير متصل فاعلي است ونشانگر دو نفر مي باشد و ( نون ) آن ، نون عوض رفع مي باشد و در « يَذْهَبونَ » ( واو ) ضمير متصل فاعلي است ونشانگر سه نفر مي باشد و ( نون ) آن ، نون عوض رفع مي باشد و در ديگر افعال ( انِ ، ـْنَ ، انِ ، ونَ ، انِ ، ـْنَ ) همگي ضمير متصل فاعلي هستند و به اين ضميرهاي متصل فاعلي ( ضمير بارز ) هم مي گويند .
در فعل امر : در« اِذْهَبـا » ( ـا ) ضمير متصل فاعلي است ونشانگر دو نفر مي باشد و در « اِذْهَبوا »
( وا ) ضمير متصل فاعلي است ونشانگر سه نفر مي باشد و در ديگر افعال ( ـي ، ـا ، ـْنَ ) همگي ضمير متصل فاعلي هستند و به اين ضميرهاي متصل فاعلي ( ضمير بارز ) هم مي گويند .
ضمير مستتر (پنهان )
تعريف ضمير مستتر (پنهان ) : به ضميري گفته مي شود كه در بعضي از افعال ماضي و مضارع وامر ونهي و …. پنهان مي شود واز سوال كردن فاعل آن پيدا مي شود مانند :
در فعل ماضي : شماره ي 1 ( ذَهَبَ ) = رفت …. چه كسي ؟ او يعني ( هُوَ ) هم مي تواند در فعل به صورت پنهان بيايد وهم مي تواند به صورت اسم ظاهر بيايد و درشماره ي 4 ( ذَهَبَتْ ) = رفت …. چه كسي ؟ او يعني ( هِيَ ) هم مي تواند در فعل به صورت پنهان بيايد وهم مي تواند به صورت اسم ظاهر بيايد.
در فعل مضارع : شماره ي 1 ( يَذْهَبُ ) = مي رود …. چه كسي ؟ او يعني ( هُوَ ) هم مي تواند در فعل به صورت پنهان بيايد وهم مي تواند به صورت اسم ظاهر بيايد و درشماره ي 4 ( تَذْهَبُ ) مي رود …. چه كسي ؟ او يعني = ( هِيَ ) هم مي تواند در فعل به صورت پنهان بيايد وهم مي تواند به صورت اسم ظاهر بيايد . درشماره ي 7 ( تَذْهَبُ ) مي روي …. چه كسي ؟ تو يعني = ( اَنْتَ ) كه مي تواند در فعل فقط به صورت پنهان بيايد و درشماره ي 13 ( اَذْهَبُ ) مي روم …. چه كسي ؟ من يعني = ( اَنا ) كه مي تواند در فعل ، فقط به صورت پنهان بيايد و درشماره ي 14 ( نََذْهَبُ ) مي رويم …. چه كسي ؟ ما يعني = ( نَحْنُ ) كه مي تواند در فعل ، فقط به صورت پنهان بيايد
در فعل امر : شماره ي 1 (اِذْهَبْ ) = برو …. چه كسي ؟ تو يعني ( اَنْتَ ) كه مي تواند در فعل ، فقط به صورت پنهان بيايد .
شايد كمتر عبارتي باشد كه در آن « ضمير » وجود نداشته باشد ، بنا براين بايد آموختن ضمير را جدي بگيريم.
ضماير منفصل ضماير متصل
ضماير متصل مرفوعي | ضماير منفصل منصوبي | ضماير متصل به اسم، فعل ، حرف ( ضمايرمنصوب ومجرور ) | ضمايرمتصل به فعل ماضي (متصل مرفوع) | ضماير متصل به فعل مضارع و امر (متصل مرفوع) |
هُوَ | إيّاهُ | ـهُ | اسم ظاهر يا ضمير مستتر | اسم ظاهر يا ضمير مستتر |
هما | ایاهما | ـهُما | ـا | ـا ( نِ ) |
هم | ایاهم | ـهُم | ـوا | ـو ( نَ ) |
هِيَ | ایاها | ـها | اسم ظاهر يا ضمير مستتر | اسم ظاهر يا ضمير مستتر |
هما | ایاهما | ـهُما | ـا | ـا ( نِ ) |
هُنَّ | ایاهن | ـهُنَّ | ـْنَ | ـْنَ |
أنتَ | إيّاكَ | ـك | ـتَ | ضمير مستتر |
أنتما | ایاکما | ـكُما | ـتُما | ـا ( نِ ) ـا |
أنتم | إيّاكُم | ـكُم | ـتُم | ـو ( نَ ) ـوا |
أنتِ | ایاک | ـك | ـتِ | يـ ( نَ ) |
أنتما | ایاکما | ـكُما | ـتُما | ـا ( نِ ) ـا |
أنتنّ | ایاکن | ـكُنَّ | ـتُنَّ | ـْنَ |
أنَا | إيَّاي | ـي | ـتُ | ضمير مستتر |
نَحنُ | ایانا | ـنا | ـنا | ضمير مستتر |
با توجه به جدول صرف ضماير و جدول صرف فعل هاي ماضي، مضارع و امر در اين صفحه بعد ، به نكات زير توجه كنيد :
1) ضماير منفصل منصوب نيز داراي 14 صيغه مي باشند كه امسال فقط چهار صيغه ، از آنها را مي خوانيم.
2) در صيغه ي اول فعل هاي ماضي و مضارع ضمير « هُوَ » مستتر است.
3) در صيغه ي چهارم فعل هاي ماضي و مضارع ضمير « هِيَ» مستتر است.
4) در صيغه ي هفتم فعل هاي مضارع و امر ضمير « أنْتَ» مستتر است.
5) در صيغه ي سيزدهم فعل مضارع ضمير « أنا » مستتر است.
6) در صيغه ي چهاردهم فعل مضارع ضمير « نَحْنُ » مستتر است.
7) اگر دقت كنيد به طور كلي ضماير متصل فاعلي در پايان فعل ماضي عبارت اند از : ( ـا ، وا ، ـْنَ ، ـْتَ ، ـتُما ، ـتُم ، ـْتِ ، ـتُنَّ ، ـْتُ ، ـْنا )
8) اگر دقت كنيد به طور كلي ضماير متصل فاعلي در پايان فعل هاي مضارع و امر عبارت اند از: ( ـا ، وا ، ـْنَ ، ي ) .
نكته ي مهم : هنگام اتصال فعل به ضمير متصل « ي » حرف ( نوني ) ميان آن دو آورده مي شود ، كه به اين نون ، نون « وقايه » مي گويند مانند : ضَرَبَ + ي = ضَرَ بَـني ، يَنْصُرُ + ي = يَنْصُرُنِي
گاهي اين نون ميان برخي حروف و ضمير متصل ( ي ) نيز مي آيد مانند :
مِن + ي = مِنْني = مِنّي ، عَن + ي = عَنْني = عنّي
مـــــــــاضـــــــــي | مــــــضــــــــــارع | امـــــــــــــــر |
ذَهَبَ | يَذْهَبُ | ـــ |
ذَهَبا | يَذْهَبانِ | ـــ |
ذَهَبُوا | يَذْهَبُونَ | ـــ |
ذَهَبَتْ | تَذْهَبُ | ـــ |
ذَهَبتا | تَذْهَبانِ | ـــ |
ذَهَبْنَ | يَذْهَبْنَ | ـــ |
ذَهَبْتَ | تَذْهَبُ | اِذْهَبْ |
ذَهَبتُما | تَذْهَبانِ | اِذْهَبا |
ذَهَبتُم | تَذْهَبُونَ | اِذْهَبُوا |
ذَهَبْتِ | تَذْهَبينَ | اِذْهَبي |
ذَهَبتُما | تَذْهَبانِ | اَذْهَبا |
ذَهَبتُنَّ | تَذْهَبْنَ | اِذْهَبْنَ |
ذَهَبْتُ | أذْهَبُ | ـــ |
ذَهَبْنا | نَذْهَبُ | ـــ |
1) در صيغه ي چهارم فعل ماضي حرف « ـتْ » ضمير نيست ، بلكه علامت مؤنث است.
2) صيغه هايي كه ضماير بارز ( آشكار ) ندارند ، ضماير شان مستتر است.
3) حرف نون در پايان صيغه هاي (2 ، 3 ،5 ، 8 ، 9 و 11 ) فعل مضارع ضمير نيست، بلكه نون اعراب و نشانه حرف فعل مضارع است ( نون عوض رفع ) .