قواعد درس نهم از كتاب دوم دبيرستان
نكتهي مهم : با آمدن يكي از افعال ناقصه ( كانَ ) بر سر جملهي اسميه ، دو نوع تغيير ايجاد شده است : اول : خبر كان ( لطيف ) منصوب ــَــًـ گرديده است . دوم : معني جمله از زمان « حال » به گذشته تبديل شده است .
نكتهي مهم 1: افعال ناقصه ، افعالي هستند كه در ابتداي جملات اسميه ميآيند و مبتدا را در حالت رفعي ــُــٌـ باقي گذاشته و خبر را منصوب ــَــًـ ميكنند. ( رافع مبتدا و ناصب در خبر هستند ) . مانند :
كــــــــــانَ اَلـــــَّرجــــــلُ حَـــــليــــــماً ( مرد صبور و بردبار بود )
فعل ناقصه اسم كان و مرفوع خبر كان و منصوب
« كانَ : بود » از افعال ناقصه است كه چون بر سر مبتدا و خبر بيايد :
1- مبتدا به عنوان اسم افعال ناقصه « مرفوع ــُــٌـ » ميماند . 2- خبر به عنوان خبر افعال ناقصه «منصوب ــَــًـ » ميشود .
نكتهي مهم 2 : اسمهاي افعال ناقصه از جهت احكام و اعراب (آمدن بعد از فعل) شباهت به «فاعل» دارند ، زيرا فاعل بعد از فعل ميآيد و «مرفوع» است و اسم افعال ناقصه هم بعد از فعل ناقص ميآيد و « مرفوع » است . مانند :
جــاءَ حـــميـــدٌ . صـــارَ حـــمـــيـــدٌ عـــاقِــــلاً . ( حميد عاقل شد )
فعل فاعل و مرفوع از افعال ناقصه اسم «صار» و مرفوع خبر «صار» منصوب
مهمترين فعلهاي ناقصهاي كه مانند « كانَ » عمل ميكنند ، عبارتند از:
صــــارَ : شد ، لَيــسَ : نيست ، اَصْبَحَ : گرديد ، شد ، مادامَ : مادامي كه ، تا وقتي كه
نكتهي مهم 3 : همان طور كه در نكته دوم بيان شد ، رابطهي افعال ناقصه با اسم خود دقيقاً مانند رابطهي فعل و فاعل است: اسم افعال ناقصه مانند فاعل به سه صورت ميآيد :
اسم افعال ناقصه عبارتند از :
1- اسم ظاهر : لَيــسَ اَلْــمُســلِمُ كــاذِبــاً .
فعل ناقصه اسم لَيس و مرفوع خبر لَيس و منصوب
2- ضمير بارز : كُـــنْــــتَ تِــلـمــيـذاً نَـــشيطاً .
فعل ناقصه و تَ اسم كان محلاً مرفوع خبر كان و منصوب
3- ضمير مستتر : كُــــــنْ صــــادِقــــــاً فِي الْـقَـولِ
فعل ناقصه اسم كان انتَ مستتر محلاً مرفوع خبر كان و منصوب
نكتهي مهم 4 : خبر افعال ناقصه ، مانند خبر در جملات اسميه بر سه نوع است :
انواع خبر افعال ناقصه
1- خبر مفرد : كـانَ اَلْمُســافِرُ جــالِساً خبر كان مفرد و منصوب
2- خبر جمله : كانَ اَلْـمُسافِرُ يـذْهَـبُ اِلي الْموقِفِ . خبر كان جمله فعليه و محلاً منصوب
3- شبه جمله : كانَ اَلْـمُسافِرُ فِي السَّيارةِ . خبر كان شبه جمله ( جارومجرور ) و محلاً منصوب
نكتهي مهم ۵ : خبر افعال ناقصه در صورتي كه شبه جمله ( جار و مجرور ) باشد ، گاهي بر « اسم » مقدم ميشود : لَيــسَ فِــي الْـــبــيــتِ رجــــلٌ
خبر مقدم لَيس محلاً منصوب اسم لَيس و مرفوع
نكتهي مهم ۶ : افعال ناقصه از جهت جنس و عدد با اسم خود مطابقت ميكنند . ( مانند مبتدا و خبر )
مذكر مونث
صارَ علي مؤمناً . صارَتْ فاطمةُ مَوْمِنَةً.
لَيسَ تلميذُ كاذباً. لَيسَتْ تلميذةُ كاذبةً .
يكوُنُ التِّلميذانِ ناجِحَينِ . تَكوُنُ التِّلميذَتانِ ناجِحَتَنْنِ .
يكُوُنَ التَّلاميذُ ناجِحينَ . تَكُونُ التِّلميذاتُ ناجحاتٍ .