قواعد درس دهم از كتاب اول دبيرستان
نكته ي 2 : گفتيم كه ارتباط ميان فعل و فاعل جدا ناشدني است و فعل بدون فاعل قابل تصور نيست و هركجا فعلي باشد حتماً فاعل ( كننده كار ) وجود دارد . ودر زبان فارسي : بين دو جمله ي زير هيچ تفاوتي وجود ندارد و در هر دو جمله كلمه ي « معلِّم » فاعل است .
1) معلّم رفت . 2) رفت معلّم
فاعل فعل فعل فاعل
با جابجايي كلمه ي « معلّم » در دو جمله نقش كلمه كه همان « فاعل » است ، عوض نمي شود.
اما در زبان عربي ، در صورتي كه فاعل در جمله بر فعل مقدم شود ، ديگر به آن فاعل گفته نمي شود ، بلكه اسم جديدي به خود مي گيرد به نام « مبتدا »
1) ذَهَبَ الْمُعَلِّمُ 2) الْمُعَلِّمُ ذَهَبَ
فعل فاعل مبتدا خبر
نكته ي3 : مبتدا و خبر مانند هر نقش ديگري مانند : فاعل ، مفعول و . . . به دو طريق زير شناخته مي شوند .
راه هاي تشخيص مبتدا و خبر :
1) از طريق معنا : گفتيم به اسمي كه معمولاً در آغاز جمله ي اسميه مي آيد « مبتدا » و به كلمه يا كلماتي كه بعد از مبتدا مي آيند و معناي مبتدا را كامل مي كنند ، « خبر » مي گوييم .
2) از طريق اعراب : مبتدا و خبر هر دو داراي اعراب « رفع ـُـــٌـ » هستند و مي گوييم : مبتدا و خبر « مرفوع اند » .
سوالات مهم
1) جمله اي كه با فعل شروع مي شود ، چه نام دارد ؟ مثال بزنيد.
● جمله ي فعليه ناميده مي شود ، مانند : خَرَجَ الطّالبُ مِن الصَّفِّ . ( جمله ي فعليه )
2) آيا فعل مي تواند « مبتد ا » واقع شود ؟
● خير ، فعل نمي تواند « مبتد ا » باشد ، چون گفتيم مبتدا در اصل بايد « اسم » باشد ولي فعل مي تواند « خبر » واقع شود و اگر ماضي باشد محلاً مرفوع است .
3) كلمه « مبتد ا » چه نوع مشتقي است و به چه معناست؟
● اين كلمه اسم مفعول از باب « افتعال » است .
نكته ي4 : گفتيم به كلمه يا كلماتي كه بعد از مبتدا مي آيند و معناي مبتدا را كامل مي كنند « خبر» مي گوييم . خبر هميشه به يك صورت نمي آيد ، بلكه اشكال مختلف دارد ، مگر ما در عالم طبيعت شاهد شكل هاي مختلف خبر رساني نيستيم ؟ پس در كلمات نيز بايد چنين باشد!
مبتدا و خبر هر دو مرفوع اند و علامت رفع آن ها غالباً ( ــٌـــُـ ) است.
انواع خبر
1) خبر مفرد : هر گاه خبر جمله ي فعليه و جار ومجرور نباشد « مفر د » است ( دقت كنيد )
اَلْـمؤمنُ صـادقٌ اَلْمؤمنُونَ صادِقُونَ اَلْمؤمناتٌ صادقاتٌ
خبر و مرفوع خبر و مرفوع با حرف واو خبر و مرفوع
2) جمله ي فعليه : خبر از يك جمله ي فعليه ( فعل + فاعل ) تشكيل مي شود .
ألْمُسلِمُ يَصْدُقُ اَلْمؤمنةُ تَصْدُقُ اَلطّالبُ نَجَحَ
خبر مرفوع خبر مرفوع خبر محلاً مرفوع
3) جار و مجرور : خبر جار و مجرور است .
اَلطّالبُ في الــصّفِّ . ألنِّظافَةُ مِنَ ألـاْيمانِ .
خبر محلاً مرفوع خبر محلاً مرفوع
نكته ي 5 : اعراب ( رفع ، نصب ، جر ، جزم ) در تمامي كلمات وجود دارد . اما علامت آن در پاره اي ازكلمات ، نه با چشم ديده مي شود و نه بر زبان جاري مي شود ! به عبارات زيرتوجه كنيد :
أنْتَ مَسؤولٌ عَنْ عَمَلَكَ. النِّجاحُ في الإجتهادِ ألْمُجْتَهِدُ يَنْجَحُ
مبتدا و محلاً مرفوع جار و مجرور ، خبر و محلاً مرفوع جمله ي فعليه ، خبر و مرفوع
« انواع اعراب »
تا كنون با دو نوع اعراب آشنا شديم:
1) اعراب ظاهري : اعرابي است كه علامت رفع ، نصب ، جر ، جزم در آخر كلمه ظاهر و آشكار شوند ؛ مانند : ● ألْعِلْمُ مِفيدٌ ● رأيْتُ طالباً ● اِذْهَبْ إلي الْمَدرسةِ .
2) اعراب محلّي : اعرابي است كه علامت هاي رفع ، نصب، جر ، جزم در آخر كلمه ظاهر و آشكار نمي شود ، در اين گونه موارد مي گوييم اعراب « محلّي » است ، اعراب محلي در موارد زير به كار مي رود :
الف) در كلمات مبني ( ضماير ، اسم هاي اشاره ، اسم هاي موصول . . . )
ب) در جمله ها و شبه جمله ها : أنْـتَ مُعَـلِّمٌ هـذا كتابٌ . مبتدا محلاً مرفوع مبتدا محلاً مرفوع
اَلنَّجاةُ في الصِّدقِ اَلْمؤمنةُ تَصْدُقُ
خبر و محلاً مرفوع خبر و مرفوع
نكته مهم : به خبري كه به صورت جار ومجرور بيايد ، خبر« شبه جمله » مي گويند ، مانند « فِي الصِّدقِ » در عبارت بالا .
نكته : در « تَصْدُقُ » خبر از نوع جمله ي فعليه است كه فاعلش ضمير مستتر « هي » است و محلاً مرفوع .