قواعد درس اول از كتاب سوم تجربي و رياضي
تعريف فعل « معتل » : فعلي است كه در ماده ي ( ريشه ي ) اصلي خود يك يا دو حرف علّه دارد . حروف علّه عبارتند از : « و ـ الف ـ ي » ( واي ) هستند. مانند : وَعَدَ ، قالَ ، دَعَوَ ، رَضِيَ
تعريف فعل « صحيح » : فعلي كه در ماده ي اصلي آن حروف علّه به كار نرفته است ، فعل « صحيح » نام دارد .كَتَبَ ، فَرِحَ ، كَثُرَ ، اَخَذَ
سوال : فعل هاي معتل را از فعل هاي صحيح جدا كنيد ؟ قالَ ، كَتبوا ، وَجدْتُم ، اِجْعلْ ، يَتَفَضَّلُ ، كانَ
تذكر مهم1 : فعل هاي معتل به فراواني در جملات عربي يافت مي شود از اين رو لازم است با ساختار آن آشنا شويم و با تكرار و تمرين و درك نكته هاي آن و نيز استفاده از الگوهاي داده شده ، هر چه بيشتر با اين فعل ها انس بگيريم.
فعل هاي معتل به سه دسته تقسيم مي شوند : 1- مثال ، 2- اجوف « تو خالي » ، 3- ناقص
1- تعريف فعل مثال : فعل مثال ، معتلي است كه اولين حرف اصلي آن ( فاء الفعل ) ، حرف علّه باشد « مثال » ناميده مي شود. مانند : وَعَدَ ، وَهَبَ
تذكر مهم2 : در بعضي از فعل هاي معتل تغييراتي صورت مي گيرد كه به « اعلال » مي گويند . به طور نمونه : فعل ( وَعَدَ ) در مضارع و امر اعلال آن به حذف است . مانند : وَعَدَ = يَعِدُ = عِدْ …… وَضَعَ = يَضَعُ = ضَعْ ……. وَهَبَ = يَهَبُ = هَبْ
تذكر مهم3 : حرف عله در تمامي فعل هاي مضارع و امر حذف مي شود . مانند :
امر و مضارع در معتل مثال :
ماضي مضارع امر
وَعَدَ يَعِدُ عِدْ
وَهَبَ يَهَبُ هبْ
در معتل مثال ، حرف عله در ماضي ثابت ولي در مضارع و امر حذف مي شود . اين قاعده در ساير صيغه هاي فعل مثال نيز وجود دارد.
سوال : اِصنَعْ الصّيَغَ المطلوبةَ : ( صيغه هاي خواسته شده را بساز )
وَعَدَ ( للمخاطب ) : يَعِدُ ( لِلغائبينَ ) : عِدْ ( للمخاطبينَ ) :
براي شناخت ريشه ي فعل هاي معتل بايد حروف حذفي را هم در نظر گرفت .
سوال : عَيِّن مادّةَ الأفعالِ التاليةِ : ( ريشه ي فعل هاي زير را تعيين كن )
يَـدَعُونَ ، تَـصِفْنَ ، تَـهَبـونَ ، يَـقِفُ
۲- تعريف فعل اجوف : اجوف فعلي معتلي است كه دومين حرف اصلي ( عين الفعل ) آن حرف علّه باشد ، «أجوف » يا تهي ناميده مي شود. مانند : قَوَلَ = قالَ ، يَسيرُ
و فعل اجوف به دو دسته تقسيم مي شود : اجوف واوي و اجوف يايي
ماضي اجوف
قالَ ( ـُـ ) جمع مؤنث قالْنَ = قُلْنَ باعَ ( ــِـ ) جمع مؤنث باعْنَ = بِعْنَ
فازَ ( ـُـ ) مفرد مذكر مخاطب فازْتَ = فُزْتَ جاءَ ( ــِـ ) متكلم وحده جائتُ = جِئْتُ
تذكر مهم1 : هرگاه دو حرف در كنار هم قرار بگيرند و هردو ساكن باشند واولين حرف ساكن ، حرف عله باشد آن حرف عله ، حذف مي شود وحركت حرف اول را از عين الفعل مضارع استفاده مي كنيم . يعني حركت حرف اول ( فاء الفعل ) در صيغه هايي كه حرف علّه ي آن حذف شده است بستگي به وزن مضارع آن فعل دارد، به طوري كه فاء الفعل در وزن « يَفعِلُ » كسره و در وزن « يَفْعُلُ » ضمه مي باشد.
در معتل أجوف ، حرف عله در ماضي « للغائبات » حذف مي شود ، اين حالت حذف ، در همه ي صيغه هاي مخاطب و متكلم نيز وجود دارد .
سوال : اِملاْ الْفَراغَ بِالفعلِ الماضي : ( جاي خالي را با فعل ماضي پر كن )
أنتَ ….. ( سار ) هِيَ …… ( عاد ) أنا ….. ( باع )
سوال : اِملاْ الْفَراغَ بالضّميرِ الْمناسبِ : ( جاي خالي را با ضمير مناسب پر كن )
…… فُزْنا …… عُدْنَ …… بِعْتُم
…… تابا …… ساروا …… قُلْتُما
مضارع اجوف :
قالَ ( ــُ ) يَـقُولُ باعَ ( ــِـ ) يَـبِـيعُ
اگر مضارع اجوف بر وزن « يَفعُلُ » باشد ، حرف عله ي « الف » به خاطر « ضمه » به « واو » تبديل مي شود و اگر بر وزن « يَفْعِلُ » باشد ، حرف عله به خاطر « كسره » به « ياء » تبديل مي گردد . اين حالت در ساير صيغه هاي فعل مضارع به جز جمع مؤنث رعايت مي شود .
سوال : صُغْ المضارعَ مِنَ الأفعالِ التاليةِ : ( ازفعل هاي زير مضارع بساز )
تابَ ـُـ …………. عاش ـِـ …………. عادَ ـُـ …………. لاقَ ـِـ ……………..
در ساختن فعل مضارع از معتل اجوف بايد به حركت « عين الفعل » آن توجه داشت .
سوال : اِملاْ الْفَراغَ بِالفعلِ المضارعِ : ( جاي خالي را با فعل مضارع مناسب پر كن )
هِي ………. ( جال ــُـ ) هُم ……… ( باعَ ــِـ )
هُما ………. ( لاق ــِـ ) هُم ………. ( قال ــُـ )
جمع مؤنث :
يَقولُ ( يَقُلْنَ ) يَسيرُ ( يَسِرْنَ ) تَعودُ ( تَعُدْنَ ) تَبيعُ ( تَبِعْنَ )
حرف علّه در صيغه هاي جمع مؤنث غايب و مخاطب حذف مي شود .
سوال : صُغْ المضارعَ للغائباتِ و للمخاطباتِ :
جالَ ــُ : ……… ، ………. لاقَ ــِ : ……….. ، ………..
امر اجوف
تَقُولُ ( قُلْ ) تَقولينَ ( قُولي )
تَقولانِ ( قُولا ) تَقولانَ ( قُولا )
تَقولُونَ ( قُولوا ) تَقُلْنَ ( قُلْنَ )
حرف علّه در مفرد مذكر ( للمخاطب ) و جمع مؤنث ( للمخاطبات ) به خاطر كنار هم قرار گرفتن دو حرف ساكن ( تَقُوْلْ ، تَقُوْلْنَ ) حذف مي شود ولي صرف ساير صيغه ها عادي است و حذفي صورت نمي گيرد .
سوال : صُغْ فعلَ الأمرِ :
تكونُ ( ) ، تَعيشُ ( ) ، تفوزُ ( )
تجيءُ ( ) ، تـبيعُ ( ) ، تبيعينَ ( )
تبيعان ( ) ، تبيعون ( ) ، تَبِـعْنَ ( )
مجزوم بدون ضمير بارز :
يَقُولُ ( لم يَقُلْ ) يَسيرُ ( لم يَسِرْ )
حرف علّه به خاطر كنار هم قرار گرفتن دو حرف ساكن ( لم يَقُوْلْ ) حذف مي شود .
صُغْ فعلَ المجزومِ :
يَعُودُ = لَمْ ……….. نَتوبُ = لَمْ ………..
تَعيشُ = لَمْ ……….. تَفُوزُ = لَمْ …………
يَبـيعُ = لَمْ ………… نَسيرُ = لَمْ …………
نكته ها ي مهم :
1- فعل هايي مانند : « خافَ ـ يَخافُ » كه مضارع آن داراي « الف » است ، در امر و مضارع مجزوم ، « فاءالفعل » آن ها مفتوح ( ــَــ ) مي گردد : خَفْ ـ لم يَخَفْ
2- يكي از بهترين شيوه ها در نحوه ي يادگيري افعال معتل و صرف درست آن ها ، راهكار قرينه سازي و مقايسه با الگوها و نمونه هاست. به طور مثال مي توانيم از الگوي « قُلْنَ » بفهميم فعل هايي چون « فُزْنَ ، ذُقْنَ و…. »صيغه ي « للغائبات » هستند .
عالی بود
ممنون از توضیحات جامعتون