قواعد درس دوم از كتاب سوم راهنمايي
ريشه يا حروف اصلي يک کلمه :
در اغلب کلمات عربي معمولا سه حرف اصلي و جود دارد که اين حروف در کلمات مختلف به يک شکل تکرار مي شوند . به اين حروف ريشه يا حروف اصلي کلمه گفته مي شود.
به حرف اول ريشه هر فعل فاء الفعل و به حرف دوم عين الفعل و به حرف سوم لام الفعل گفته مي شود.
مانند ريشه نصر در کلمه : نـــا صـــــــر :
فاء الفعل | عين الفعل | لام الفعل |
نَـــ | ـصَـ | ـرَ |
مثلا در کلمات ( عالِم – معلوم – تعليم – معلم – علوم ) سه حرف اصلي علم به يک شکل تکرار شده است که به اين حروف ، حروف اصلي مي گويند.
سوال1 : حروف زائد چيست ؟ به حروفي غير حروف اصلي که در يک کلمه وجود دارند حروف زائد مي گوييم. مثلا در کلمه: مفعول (ف ، ع ، ل) حروف اصلي و (م ، و) حروف زائد هستند.
سوال2 : وزن چيست و به چه کلماتي هم وزن مي گوييم؟
وزن همان آهنگ است و به کلماتي هم وزن مي گوييم که آهنگ آن ها با هم مشابه باشد .
معمولا در کلمات هم وزن :
1- تعداد حروف آن ها با هم مساوي مي باشد. 2- حرکتهاي روي حروف با هم مشابه است. مانند : ِانقِلاب = ِانفِعال.
سوال 3 : چگونه ريشه يک کلمه را پيدا کنيم ؟
براي پيدا کردن ريشه يک کلمه ، 1- دو يا چند هم خانواده آن کلمه را به خاطر مي آوريم 2- و با مقايسه آنها سه حرفي را که در همه کلمات تکرار شده است ، به عنوان حروف مشترک يا ريشه انتخاب مي کنيم .
مانند: حميد ، حامد ، محمود ، احمد که ريشه ي آنها ( حمد ) است.
سوال4 : وزن ها چه کاربردهايي دارند؟
در زبان عربي براي اين که از ريشه يک کلمه ، مفهوم هاي مختلفي مانند : اسم فاعل ، اسم مفعول ، اسم تفضيل و .. بسازند معمولا آن را بر وزن کلمه هايي مانند: فاعل ، مفعول ، اَفعل و … مي برند.
پس يک ريشه يا سه حرف اصلي را به اين دليل بر وزن هاي مختلف مي بريم تا بتوانيم از آن مفهوم هاي مختلفي بسازيم و در جهت انتقال مطالب ، به شنونده يا خواننده استفاده نماييم .
وقتي ما ريشه اي مانند : ( علم ) را بر وزن هاي :فاعل ، مفعول ،افعال ، تفعيل ، استفعال ، مي بريم کلمه هاي جديدي که عبارتند از : عالم ، معلوم ، اعلام ، تعليم ، استعلام. ساخته مي شود. پس ما با بردن علم در وزن هاي مختلف از آن مفهوم هاي جديدي ساخته ايم.
وزن ( فاعل ) کلمات سه حرفي را به مفهوم (صفت فاعلي) تبديل مي کند. مانند : ناصر = يعني ياري كننده فاتح = پيروز خالق = خلق كننده ، آفريننده
وزن ( مفعول ) کلمات سه حرفي را به مفهوم (صفت مفعولي) تبديل مي کند مانند: محمود = ستايش شده مسرورون = انسان هاي شاد مكشوف = كشف شده
وزن ( فعيل ) کلمات سه حرفي را به مفهوم ( صفت مطلق ) تبديل مي کند. مانند عليم= دانا قليل = مقدار كم سريع = با سرعت
سوال5 : چگونه يک ريشه ي فعل را به وزن هاي مختلف تبديل مي کنيم ؟
براي اين که يک ريشه را به وزن کلمه هايي مانند : ِافعال ، اِفتعال ، مفعول ، ِانفعال و … تبديل مي کنيم ، ابتدا سه حرف اصلي ريشه داده شده را زير حروف ( ف ع ل ) قرار مي دهيم و سپس حروف زائد وزن داده شده را به کلمه جديد اضافه مي کنيم .
مانند ( کرم ) بر وزن فعيل :
فـــَـــــــــــــــــعــــــــــــيــــــــــــــل | ||||
کــــــَـــــ | ـــــــر | ــــيــــــ | ـــــم | کلمه |
کــــــَـــــ | ـــــــر | حرف زائد | ـــــم | حروف اصلی |
سوال6 – چگونه وزن يک کلمه را پيدا کنيم ؟
براي پيدا کردن وزن يک کلمه ، ابتدا بايد ريشه يا سه حرف اصلي کلمه را به روشي که در صفحه قبل توضيح داديم ، پيدا کنيم ، سپس حروف اصلي( ف ع ل ) را زير ريشه اي که پيدا کرديم قرار مي دهيم . آن گاه حروف زائد کلمه را به وزن مان اضافه مي کنيم .
مثلا براي اين که وزن کلمه ( اســــتـــقــــبــــا ل ) را به دست آوريم به ترتيب زير عمل مي کنيم :
1- ابتدا چند هم خانواده آن را مي نويسيم : مانند : مستقبل ، مقبِِول ، ِِِاقبال ، قابِل
بدين ترتيب در مي يابيم که حروف اصلي آن ها ( قـبـل ) است . سپس به ترتيب زير ، وزن آنها را به دست مي آوريم :
ا ســـــتــــقــــــبــــــا ل يــــــــعــــــبـــــد و ن
ا ســـــتــــفــــــعــــــا ل يــــــــفــــــعــــلــو ن